Ол чылдардан бээр эрткен үе ындыг-ла ырак эвес-даа бол, аныяк салгалывыска шыны-биле бижип арттырып каары артык эвес. Кызылдың аэропортунга 1967 чылда чаа дооскан аныяк тыва ужудукчулар, штурманнар ажылдай берген. Оларның аразында аныяк ужудукчу Шуварин Ондар база турган.

Ам бо хүннерде Тыва Рес­публиканың 100 чыл юбилейинге уткуштур оларның ажыл-херээн кысказы-биле-даа бол сактып, чугаалажыры бистиң арын-нүүрүвүсте.
ССРЭ-ден Тывага ынчан чаа сай­зыраңгай, реактивтиг дээр ЯК-40 самолетту база берген. Шыырак ужудукчу Шува­рин Ондарны ол самолеттуң коман­дири кылдыр томуйлаан. Ынчаар Шуварин Ондар ЯК-40 самолеттуң эң баштайгы, бирги тыва командири болуп, ужудуп турган. Командирниң харыысалгазын аныяк күштүг холдарынга шыңгыызы-биле тудуп, күүседип чораанын ооң ажы-төлү, ха-дуң­малары-даа билип, көрүп чораан.

Үстүү Ишкинниг Хүүректиг кайгамчык чараш, арга-даглыг оран. Хүүректигниң Ондар­ларының ада-өгбезинден тура арбын малын малдап, ажы-төлүн төрүп, өстүрүп келгеннер.
Намдак биле Айы-Сен Ондар­ларның өг-бүлезинге беш дугаар төлү оол уруг төрүттүнген. Өзүген, дорукур оол угба-акыларындан чыда калбас, ада-иезиниң өөрүшкүзү-ле болган. Ынак оглун Шуварин деп адап алган.
Ачы-буянныг улуг Совет Эви­лелиниң ачызында тыва чоннуң ажы-төлү школага өөренип, эртем-билиг чедип алырының эге-чадазын оон эгелеп ап турган.
Школага өөренип чораан чылдарында уруглар, оолдар черле ындыг, кандыг-бир мергежил чедип алырын күзеп чоруур. Шуварин Ондар школачы чылдарында ужудукчу болурун күзеп чораан. Ол клазының шыырак өөреникчилериниң бирээзи, математикага, физикага ынак, ужудукчу кылдыр өөрениринге ол эртемнер херек боорун бодап турган. Школа дооскаш-ла, эмчи шинчилгезин дооза эки эрте берген. Красный Кут хоорайда ужудукчу (летное) училищезинге кирип өөренип аас-кежиктиг болганынга ол аажок өөрүп турган.
Үе удаар эвес, училищени дооскаш-ла, Кызыл хоорайның аэропортунга ужудукчу болуп ажылдай берген. Ажылга база белен эвес, сагылга-чурум, үе-шак расписаниелиг. Эң-не кол негелде – техниканың айыыл чок болуру. Пассажирлерниң амы-тынын камгалаары ужудукчунуң холунда, ону үргүлчү сагындырып, чугаалап турган болбайн аан. Ол бүгүнү чүгле ажыл­дай бергеш, ханызы-биле угаап биле берген. Ынчангаш ол самоледунуң, техниканың байдалын үргүлчү бодунуң кичээн­гейинге тудуп чораан. Ол чылдарда Тывага АН-2 самолеттар ужудуп турган. Кожууннар аразынга аргыжарынга АН-2 самолеттарга Шуварин Ондар ужудуп турган. Ынчан самолет-биле кожууннар аразынга хөйү-биле аргыжып турган.

Чоорту-ла Шуварин Ондар аэро­портта көскү ужудук­чуларның бирээзи болу берген. Эш-өөрү-биле эп-найыралдыг, орус, тыва-даа ужудукчулар, аэропорттуң удуртукчулары-даа, специалистери-даа Шуваринни хүндүлээр, эскерип турар апарган. Шуварин Ондар эртем-мергежилиниң-даа, бодунуң иштики, даштыкы-даа аян-шинчизиниң-даа талазы-биле көскү болуп, ылгалып турган. Ооң аажы-чаңы кижизиг, чазык болгаш, эш-өөрү-биле чай кадында-ла баштактанчып, каттыржып, чугаалажы бээр чораан.

Чүгле аргыжылга эес, чайгы үелерде тайга, таңдыларны эргий ужудуп, кайда өрт-халап айыылын хайгаарап, медээ­лээр турган. Ужудукчу ажылын долузу-биле бижиири болдунмас.
ССРЭ-ден Тыва автономнуг обласка улуг сайзыраңгай реак­тивтиг дээр ЯК-40 самолетту база берген. Ол самолеттуң баштайгы тыва командиринге шыырак ужудукчу Шуварин Ондарны томуйлаан. Ол дугайында документ Кызыл аэропортунуң архивинде чыдар.
Шуварин Ондар бодунуң чаңгысклассчызы топтуг-то­маан­ныг чараш кыс Чечек Бавууевна-биле өг-бүле туткан. Үш ажы-төлдүг. Улуг оглу Тумат МЧС шугуму-биле арга-арыг черинге ажылдап чораан, амгы үеде кадыының байдалы-биле өскээр ажылдай берген. Кыстары база дээди эртемниг шыырак специа­листер: Аяна – экономист-бухгалтер, Аэрона – юрист-судья. Оларның ажы-төлү өскен, школачылар, студентилер.
Өөнүң ээзи Чечек Бавууевна Ондар Красноярскиниң медицина университедин дооскан, хөй чыл стажтыг педиатр эмчи, Тыва Республиканың алдарлыг эмчизи, Кадык камгалалының тергиини, хөй санныг шаңнал-макталдарлыг.

Бистиң Тывавыстың сайзыралынга, хөгжүлдезинге авиа­цияның, ужар чүүлдүң ролю кайгамчык, онзагай. Бис, тыва чон, күчүлүг улуг Төрээн чуртувус Россияга чоргаарланыр, Россия­га ынак бис.
Бо одуругларның автору – Намчыл Намдаковна Ондар (Ооржак) – ужудукчу Ондар Шуваринниң кады төрээн угбазы, Журналистер эвилелиниң кежигүнү, “Шын” солуннуң хоочун журнализи-дир мен. Ам 84 харлыг, назылап кыраан-даа болзумза, долгандыр хайнып турар бүгү амыдыралды сонуур­гап, хайгаарап, журналистиң чаңчылы-биле эскерип, көрүп киришкен болза-ла деп, бодай бээр чүве-дир ийин.

Намчал ОНДАР, “Шынның” хоочун журнализи.

#ТАР_ның100чылдааны #Төөгү # #Шынсолун #Тыва #Тывамедээ #Тывадыл #Тува #Tuva #TMG #Tuvanews

Предыдущая запись
Завтра, 17 июня в 12.00 на площади Арбата откроется выставка «100 лет в объективе» к 100-летию со дня образования Тувинской Народной Республики
Следующая запись
К 100-летию ТНР архивариусы Тувы помогают жителям составлять родословную
Меню